elindeki bulanık bir maç videosu olduğunu düşün. işte bu video bahsettiğin kozmolojideki ham gözleme karşılık geliyor. kamera açısı kötü olabilir, çözünürlük sınırlıdır, hatta görüntünün bir kısmı kadrajın dışında olur. ama videodaki pikseller gerçektir. yani oyuncular gercekten sahadadır. ve top gerçekten oradadır, oyuncu gerçekten o hareketi yapmıştır. işte teleskopların kaydettiği fotonlar da böyledir. ışık geldi mi, hangi dalga boyunda geldi, ne kadar parlaktı, hangi renkteydi? bunlar tartışılmaz ham gerçeklerdir. tıpkı elindeki bulanık maç videosundaki topun ve oyuncuların orada olması gibi. yani fotonları modele bakarak oluşturmadık. foton zaten elimizdeki somut, ham veri. şjmdi asıl mesele burada başlıyor zaten. gol oldu mu?sorusu. bu soru, görüntü netlestirilse bile hatta çözünürlük arttırılsa bile cevaplanamaz. çünkü kurallara göre kabul edilir mi bilmiyoruz? ofsayt kuralını bilmen gerekir, faulün ne olduğunu bilmen gerekir, hatta VAR kullanılıyor mu? el var mı bilmen gerekir. işte bu kurallar, kozmolojideki modeller benzetebilirsin. örneğin bu renk mesafeyle nasıl değişir? ya da bu mavi ışığın kırmızıya kaymasına genişleme mi denir? gibi sorular, oyunun kurallarıdır. kurallar olmadan görüntüye bakıp sadece topun fileyi delip geçmesine bir sey oldu diyebilirsin, ama ne oldu? diyemezsin. kuralları bilmiyorsun çünkü. kurallar görüntüyü değiştirmez, sadece nasıl yorumlanacağını belirliyor. eğer aynı pozisyonu izleyip herkes ofsayt diyorsa, kurallar iyi çalışıyor demektir. ama bazı pozisyonlarda herkes tartışıyorsa VAR'a gidiliyorsa sorun topun kendisinde değil, kuralların durumu net açıklayamamasındadır. o zaman ya kural yeniden oluşturulur ya da bu pozisyonda bilmediğimiz bir şey mi vardi? diye sorulur. yani kozmolojide biz maçı kafamıza göre uydurmuyoruz. videoyu izliyoruz, kurallarla anlamlandırıyoruz ve video kurallara uymadığında, demek ki kuralları güncellememiz gerekiyor diyoru,. tam da kuralları yenildiğimiz zamanlarda bilim ilerliyor işte. yazarken belli bir kısımdan sonrasında kopukluk yaşadım sanki, umarım anlaşılıyordur.🙏🏻